Collectieve rituelen bij Ida van der Lee; persoonlijk familieportret van Ebelina Brethouwer

De doden vieren om wie ze waren

Hoorn De doden niet verzwijgen maar vieren, om wie ze waren en om wat ze te vertellen hebben. Vanuit deze gedachte nam kunstenaar Ida van der Lee afgelopen herfst het initiatief tot kunstproject Allerzielen Alom. Een indringend verslag, in woord en beeld, is momenteel te zien in de Boterhal te Hoorn.

De bovenverdieping is ingericht met installaties van Ebelina Brethouwer, die de afgelopen tien jaar het wel en wee van haar ouders filmde.

Ida van der Lee werd in 1961 geboren in de gemeente Beemster. Tegenwoordig woont ze in Amsterdam. Ze is afgestudeerd aan de Hogeschool voor de Kunsten te Utrecht, richting Autonome Vormgeving. Daarvoor werkte ze als verpleegkundige.

Medemens

Zorg voor de medemens bepaalt ook haar kunstenaarschap. Ze bedenkt rituelen voor mensen die ingrijpende veranderingen, zoals het verlies van een dierbare, moeten doorstaan. Dit vanuit de mening dat rituelen het welzijn van de mens verhogen. Vanuit een eerder kunstproject ontdekte ze dat de behoefte aan rituelen, enige tijd na de begrafenis, groot was. Daarom creÎerde ze, samen met tientallen andere kunstenaars, op vijf Noord-Hollandse begraafplaatsen, gastvrije ontmoetingsplekken.

In workshops werden de nabestaanden door kunstenaars begeleid, om op de kerkhoven een persoonlijke sfeer te scheppen. Zo ontstond een omgeving die recht doet aan de overledene. Kunstproject Allerzielen Alom haakt aan bij de Katholieke Allerzielenviering, die in landen als Polen, Spanje en Mexico, gevierd wordt met eten, drinken en muziek. Ida van der Lee wilde de kring van nabestaanden rond een dode weer bij elkaar brengen om samen te eten, te drinken en te gedenken. De fotoπs op de expositie tonen begraafplaatsen vol schoonheid, met spiraalvormige lichtopstellingen, fakkels en kaarsen. Maar bovenal komt de saamhorigheid tussen de bezoekers naar voren.

Uit de teksten onder de fotoπs blijkt dat het voor talrijke deelnemers een troostrijke ervaring was. åIk vind weer rustπ en πde afstand is niet meer zo grootπ zijn enkele van hun uitspraken. Ida van der Lee heeft nog meer projecten gerealiseerd. Ze worden gepresenteerd in fotoalbums op een tafel van sloophout. Hierin staan ingrepen in de woonomgeving van de mens centraal. Door politieke en economische beslissingen staan mensen vaak machteloos tegenover het verdwijnen van oude woonwijken en historische landschappen.

Door deze veranderingen te koppelen aan een gemeenschappelijk ritueel kunnen mensen meer grip krijgen op een onverteerbare situatie. In de projecten worden zowel de geschiedenis van een locatie als de bewoners tot uitgangspunt genomen. Alle deelnemers hebben een eigen creatieve inbreng, van bewoners tot beleidsmakers. Op deze expositie zijn geen kunstwerken als zodanig te zien, maar wordt verslag gedaan van een aantal gerealiseerde kunstprojecten. Toch is het een waardevolle tentoonstelling. Ida van der Lee zet haar verbeelding in voor het welzijn van de mens. Ze reikt manieren aan die mensen kracht geven onverdraaglijke gebeurtenissen te aanvaarden.

Van de collectieve kunstprojecten van Ida van der Lee, naar de dagelijkse rituelen van de ouders van Ebelina Brethouwer is een hele stap. Alleen de presentatie verschilt al enorm. Van der Lee geeft een samenhangend, verzorgd beeld van haar projecten. De tentoonstelling van Brethouwer bestaat uit een schijnbaar willekeurig samenraapsel van voorwerpen en filmpjes. Zo hangen er gebreide feestjurken en er staat een nurkse opruimkabouter. Een fles Apfelkorn flankeert een boek dat nervositeit zou verhelpen.

Spreekwoorden

Spreekwoorden zijn met potlood op de muur geschreven. Schilderijtjes staan op een bosje op de vloer en op merkwaardige plaatsen hangen tekeningen en fotografie.

Verder staan overal in de ruimte televisietoestellen waarop korte films te zien zijn. Blijkbaar wil de kunstenaar de chaos van het leven zelf gestalte geven.

Ebelina Brethouwer werd geboren in 1959 en is in 1987 afgestudeerd aan de Gerrit Rietveldacademie, richting audio-visueel. Ze werd geboren in het Gelderse Aalten, maar woont nu in Amsterdam. Uit het Achterhoekse dialect dat je hoort bij de filmpjes, blijkt dat haar ouders nog steeds in Gelderland wonen. Net als de voorwerpen zijn ook de films, met het wel en wee van de ouders van de kunstenaar, divers van karakter. Soms geestig, soms dramatisch, veelal ontroerend. Je kunt je afvragen of deze heel gewone dingen interessant zijn om te bekijken. Vooral omdat je de mensen niet kent. De beelden van de verzorgingsrituelen, zoals scheren en krulspelden zetten, zijn bovendien erg intiem.

Maar dit is een expositie waar je de tijd voor moet nemen. Dan worden situaties en teksten herkenbaar en blijkit er weldegelijk nagedacht over de inrichting van de expositie. Voor mij vormen de installaties de weerslag van een thuisgevoel, van de vertrouwdheid binnen een huwelijk, van klein levensgeluk. Eigenlijk is het een totaalkunstwerk met geluid, tekeningen, schilderijen, fotografie, film en textiele kunst. De presentatie begint met een filmpje waarop Ebelina Brethouwer zit te breien. Bijzondere gebreide kleding maakt al jaren deel uit van het oeuvre van deze kunstenaar. Het reperterende van de handeling van het breien sluit aan bij haar behoefte om jarenlang de dagelijkse beslommeringen van haar ouders te filmen.

Bij een geslaagd kunstwerk gaat het om zeggingskracht. Dat heeft deze expositie tot het eind toe. Waar het echt om draait zie je bij het weggaan. Bovenaan de trap draait een filmpje waarop beide ouders Ebelina liefdevol uitzwaaien en gedag roepen. Alles blijkt liefde. Een hommage aan bijzondere ouders van een bijzondere dochter.

LIDA BONNEMA

NHD/Dagblad voor Westfriesland/Enkhuizer Courant, 1 februari 2008